Role w rodzinie – jakie są i jak je mądrze pełnić?

Masz wrażenie, że w twojej rodzinie każdy ciągnie w swoją stronę i brakuje wam porządku? Z tego artykułu dowiesz się, jakie są podstawowe role w rodzinie i jak pełnić je tak, by dawały wszystkim więcej spokoju niż napięcia. Poznasz też, jak doświadczenia z dzieciństwa i wychowanie w rodzinie dysfunkcyjnej potrafią wpływać na twoje zachowania w dorosłej rodzinie.

Jakie są podstawowe role w rodzinie i po co je określać?

Rodzinę można potraktować jak mały, zorganizowany system, a nawet jak „miniaturowy kolektyw”. Są w nim własne zasady, wartości, hierarchia i konkretne role, które ktoś świadomie lub nieświadomie wypełnia. To, jak działa ten mały system, później przenosisz na świat zewnętrzny, czyli na relacje w pracy, szkole, w związkach. Jeśli w domu panuje chaos i brak jasnych ról, bardzo łatwo wnosi się ten chaos do całego życia.

Dobrym porównaniem jest dobrze zaprojektowany dom: musi mieć stabilny fundament, przemyślaną konstrukcję i sprawne instalacje. Fundamentem są relacje dorosłych, konstrukcją – podział odpowiedzialności i granice, a „instalacjami” – codzienne nawyki, sposób komunikacji i reagowania na kryzysy. Jeżeli coś w tej konstrukcji jest źle zaprojektowane, prędzej czy później zaczynają pękać ściany, zacina się ogrzewanie i robi się zimno między ludźmi.

Wyraźne określenie ról w rodzinie porządkuje codzienność i obniża napięcie. Daje dorosłym poczucie wpływu na to, co się dzieje, a dzieciom zapewnia bezpieczeństwo psychiczne i jasne granice. Kiedy wiadomo, kto za co odpowiada, łatwiej o poczucie przynależności, sprawiedliwości i wzajemnego szacunku, a dzieci mogą zajmować się swoim zadaniem rozwojowym zamiast gaszeniem pożarów między dorosłymi.

Każda rodzina ma też swój niepisany „regulamin” dotyczący tego, co jest dobre, a co złe. Ten zestaw wytycznych rzadko bywa spisany na kartce, częściej jest przekazywany przez codzienne zachowania niż deklaracje. Dziecko szybko widzi, czy w waszym domu naprawdę „nie wolno krzyczeć”, czy po prostu nie wolno krzyczeć dziecku, podczas gdy dorośli mogą robić wszystko.

W większości rodzin powtarzają się podobne podstawowe role, choć ich realizacja bardzo się różni w zależności od historii i kultury danej rodziny. Do najczęściej spotykanych należą:

• para / małżeństwo – fundament i „zespół zarządzający” rodziną,
• matka – opieka emocjonalna i bliskość,
• ojciec – granice, zasady, „trzecia siła” w relacji matka–dziecko,
• dziecko – rozwój, nauka, stopniowe wchodzenie w odpowiedzialność,
• rodzeństwo – współpraca i uczenie się relacji z równymi sobie,
• dziadkowie / lider rodziny – wsparcie doświadczeniem, stabilizowanie kryzysów.

Te role nie muszą być sztywno połączone z płcią ani z wiekiem i często są dzielone między kilka osób. W jednej rodzinie emocjonalną rolę „matki” może świetnie pełnić ojciec, a ktoś inny z dorosłych lepiej radzi sobie z wyznaczaniem granic. Problem zaczyna się wtedy, gdy role są sztywne, nieuświadomione i niepodważalne – to właśnie taki ukryty scenariusz bardzo często stoi za przewlekłymi konfliktami, dystansem emocjonalnym czy powtarzającymi się kryzysami rodzin.

Rola pary – małżeństwo jako fundament rodziny

Rola pary to zadanie dwojga dorosłych ludzi, którzy najpierw tworzą własną, intymną przestrzeń, a dopiero później wprowadzają do niej dzieci. W tej przestrzeni mieści się seksualność, bliskość emocjonalna, wspólne decyzje i codzienne partnerstwo. Kiedy rodzicielstwo staje się ważniejsze niż związek, relacja pary zaczyna przypominać spółkę do wychowywania dzieci, a fundament domu powoli się osłabia.

Formalny ślub nie gwarantuje jeszcze zdrowo działającej roli pary. Z psychologicznego punktu widzenia para istnieje tam, gdzie dwie osoby biorą za siebie nawzajem odpowiedzialność i podejmują wspólne decyzje, niezależnie od tego, czy mają obrączki czy nie. Zdarza się też odwrotna sytuacja: formalne małżeństwo jest, ale nie ma partnerstwa, bo jedna osoba funkcjonuje jak samotny rodzic, a druga wycofuje się z roli dorosłego.

Jeśli chcesz przyjrzeć się roli pary w swojej rodzinie, warto jasno nazwać najważniejsze jej zadania wobec całego systemu rodzinnego:

• ustalanie wspólnych wartości i zasad, według których żyje rodzina na co dzień,
• wspólne podejmowanie decyzji dotyczących finansów, wychowania i ważnych zmian życiowych,
• dbanie o jakość relacji – rozmowę, czułość, rozwiązywanie konfliktów bez ranienia,
• ochrona dzieci przed konfliktami dorosłych i nieczynienie z nich „sędziów” ani powierników,
• reagowanie na kryzysy w sposób, który nie rozsadza rodziny, tylko wzmacnia poczucie bezpieczeństwa.

Gdy granice roli pary są naruszone, dzieci zaczynają słyszeć kłótnie za ścianą, prośby o ocenę, kto „ma rację”, albo zwierzenia jednego z rodziców na temat drugiego. W głowie dziecka tworzy się wtedy bardzo ciężki konflikt lojalności, a wraz z nim poczucie winy, lęk i ogromne napięcie. Z czasem spada zaufanie do dorosłych, osłabia się ich autorytet i dziecko uczy się, że o problemach partnerskich rozmawia się z kimś trzecim, zamiast próbować rozwiązać je we dwoje.

Stabilna relacja pary działa jak fundament domu – przyjmuje na siebie drgania, obciążenia, pęknięcia wynikające z różnych etapów życia. Jeśli fundament jest popękany, dom zaczyna „siadać”: na ścianach, czyli w zachowaniach dzieci, pojawiają się pęknięcia w postaci objawów – agresji, wycofania, somatycznych dolegliwości, problemów w szkole. Naprawianie samych pęknięć bez wzmacniania fundamentu nie rozwiązuje problemu.

Jeśli chcesz chronić przestrzeń pary, zarezerwuj regularnie czas tylko dla was dwojga, unikaj kłócenia się przy dzieciach i nie powierzaj im roli swojego terapeuty czy powiernika. Dla dziecka ogromnie wzmacniające jest widzieć, że rodzice potrafią dbać o swoją relację i radzić sobie z trudnościami bez wciągania go między siebie.

Rola matki i ojca – emocje, granice, bezpieczeństwo

Tradycyjnie matce przypisuje się rolę osoby najbliższej emocjonalnie, która zapewnia czułość, opiekę i pierwsze poczucie bezpieczeństwa. To ona zwykle jako pierwsza reaguje na płacz, głód, lęk, daje dotyk i ukojenie. Ojciec z kolei wchodzi do układu matka–dziecko jako „trzecia siła”, rozszerzająca świat, wprowadzająca zasady, pokazująca, że poza relacją z mamą są jeszcze inni ludzie, obowiązki i granice.

Współcześnie coraz częściej oboje rodzice dzielą się tymi funkcjami niezależnie od płci. Ważne jednak, aby w rodzinie realnie pojawiły się dwie jakości: osoba zajmująca się głównie emocjonalną opieką i ktoś, kto wprowadza przejrzyste granice oraz konsekwencję. Możecie zamieniać się tymi rolami, ale jeśli jedna z nich w ogóle nie jest wypełniana, dziecko będzie miało kłopot zarówno z regulacją uczuć, jak i z rozumieniem, co jest dozwolone.

Warto zobaczyć, jak zdrowo realizowana rola „matki” i „ojca” może wyglądać w codziennych zachowaniach:

• w roli „matki”: uważna reakcja na sygnały dziecka, przewidywalna obecność, fizyczna czułość bez naruszania granic, gotowość do wysłuchania emocji zamiast ich bagatelizowania,
• w roli „matki”: dbanie również o własne zasoby, odpoczynek i kontakty społeczne, by opieka nie zamieniła się w poświęcanie się do wyczerpania,
• w roli „ojca”: jasne, zrozumiałe zasady domowe, które obowiązują wszystkich, także dorosłych,
• w roli „ojca”: konsekwencja bez przemocy – spokojne egzekwowanie ustaleń zamiast krzyku i karania „dla zasady”,
• w roli „ojca”: wspieranie autonomii dziecka – zachęcanie do prób, mierzenia się ze światem, popełniania błędów i wyciągania z nich wniosków.

Gdy rola matki jest zaburzona, dziecko często żyje w skrajnościach. Z jednej strony może stać się „centrum świata” nadopiekuńczej, zaborczej mamy, która traktuje je jak główne źródło miłości i sensu, odsuwając ojca na dalszy plan. Z drugiej – bywa, że ma do czynienia z matką emocjonalnie nieobecną, chłodną, tak pochłoniętą własnymi problemami, że nie tworzy z nim bliskiej więzi. W obu wariantach rośnie w nim lęk i głębokie przekonanie, że jest albo „za dużo”, albo „za mało”, co uderza w samoocenę.

Podobnie dzieje się, gdy zawodzi rola ojca. Ojciec całkowicie nieobecny, nieprzewidywalny lub stosujący przemoc fizyczną czy psychiczną nie pełni funkcji bezpiecznej „trzeciej siły”. W efekcie dziecko ma trudność z wykształceniem wewnętrznych granic, nie wie, czego może oczekiwać od innych, a czego inni mogą wymagać od niego. W dorosłym życiu często ma problem z przyjmowaniem autorytetu, rozumieniem norm społecznych, albo przeciwnie – ślepo podporządkowuje się silniejszym z lęku przed odrzuceniem.

Rodzina alkoholowa jest przykładem skrajnego zaburzenia ról rodzicielskich. Alkoholik destabilizuje życie rodzinne, a drugi rodzic bywa tak skupiony na piciu partnera, że przestaje pełnić adekwatnie rolę matki lub ojca. W takiej rodzinie to dzieci przejmują zadania dorosłych, a granica między światem dziecka a światem dorosłych praktycznie przestaje istnieć.

Rola dziecka i rodzeństwa – hierarchia i współpraca

Zdrowa rola dziecka oznacza, że może się bawić, rozwijać, popełniać błędy i stopniowo uczyć odpowiedzialności. Dziecko nie odpowiada za dobrostan emocjonalny rodziców, ich związek ani utrzymanie finansowe domu. Ma prawo do opieki, wsparcia i ochrony, a także do tego, by pewne rzeczy „były poza jego zasięgiem”, bo należą do świata dorosłych.

Rola rodzeństwa tworzy coś w rodzaju rodzinnego „laboratorium relacji”. Między braćmi i siostrami pojawiają się konflikty, zazdrość, rywalizacja, ale także współpraca, troska i poczucie wspólnoty. To w kontaktach z rodzeństwem dziecko uczy się dzielenia się, negocjowania i bronienia swoich granic wobec równych sobie, przy jednoczesnym respektowaniu hierarchii wynikającej z wieku oraz możliwości.

Aby dzieci mogły rosnąć w kierunku odpowiedzialności, trzeba stopniowo włączać je w prace domowe, jasno jednak rozróżniając to od sytuacji, w której przejmują zadania dorosłych. Przykłady obowiązków odpowiednich na różnych etapach rozwoju są dość czytelne:

• młodsze dzieci mogą sprzątać swoje zabawki, pomagać nakrywać do stołu, podlewać kwiaty czy wynosić drobne śmieci,
• dzieci w wieku szkolnym są gotowe, by samodzielnie dbać o porządek w swoim pokoju, sprzątać po sobie w kuchni, pomagać przy prostych zakupach lub krótkiej opiece nad młodszym rodzeństwem w obecności dorosłego,
• nastolatki mogą przejąć część powtarzalnych zadań domowych, na przykład gotowanie prostych posiłków, robienie większych zakupów czy samodzielne dojeżdżanie w różne miejsca.

Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy dziecko staje się faktycznym „rodzicem” dla rodzeństwa albo partnerem emocjonalnym dla dorosłego, co nazywa się parentyfikacją. W takiej sytuacji przestaje ono wypełniać rolę dziecka i nie ma warunków, by zajmować się swoim rozwojem, bo wszystko podporządkowuje przetrwaniu rodziny.

Kolejność urodzenia dodatkowo wpływa na to, jakie zadania i oczekiwania przypisuje się dziecku. Najstarsze bywa przygotowywane do opieki nad rodzeństwem i rodzicami, środkowe często czuje się „niewidzialne”, a najmłodsze traktowane jest jak wieczny „dzidziuś” lub rodzinny żartowniś. Te wzorce mają ogromne znaczenie dla tego, jak dzieci same patrzą na siebie i na swoje miejsce w rodzinnej hierarchii.

Kiedy rozmawiasz z dziećmi o ich zadaniach, używaj jasnych określeń typu „pomocnik” czy „starszy brat, który wspiera”, zamiast sugerować, że mają być „drugą mamą” albo „małym ojcem”. Bardzo wspiera też chwalenie rodzeństwa za współpracę przy jednym zadaniu, zamiast porównywania, kto jest lepszy i bardziej „grzeczny”.

Jak dzielić obowiązki i odpowiedzialność w nowoczesnej rodzinie?

W wielu domach odchodzi się dziś od sztywnego modelu jednej „głowy rodziny”, która o wszystkim decyduje, a reszta ma się podporządkować. Coraz częściej mówi się o partnerskim przywództwie, w którym oboje partnerzy współdecydują, a czasem część odpowiedzialności przejmują inne osoby, na przykład dziadkowie lub dorosłe starsze rodzeństwo. Może to być ogromnym zasobem, ale jeśli dziecko lub senior przejmują faktyczne stery, zwykle świadczy to o tym, że dorośli rodzice nie radzą sobie z własną rolą.

Zdrowy podział obowiązków powinien opierać się na realnych umiejętnościach, czasie i stanie zdrowia, a nie na stereotypach płciowych. To, że ktoś jest kobietą, nie znaczy, że ma automatycznie gotować, a mężczyzna – naprawiać wszystko w domu. Taki podział musi też być elastyczny na kolejnych etapach życia rodziny: inaczej będzie wyglądał, gdy pojawia się niemowlę, inaczej podczas ciężkiej choroby jednego z dorosłych, a jeszcze inaczej po zmianie pracy.

W codziennym życiu warto wprost nazwać główne obszary odpowiedzialności, które trzeba między sobą omówić i podzielić:

• finanse i praca zarobkowa – kto ile czasu pracuje, kto zajmuje się budżetem domowym i opłatami,
• opieka nad dziećmi – od karmienia i kąpieli po odprowadzanie do szkoły i leczenie,
• prace domowe – sprzątanie, gotowanie, pranie, utrzymanie mieszkania w stanie „nadającym się do życia”,
• decyzje „strategiczne” – przeprowadzki, inwestycje, wybór szkoły, kierunki leczenia czy wsparcia,
• opieka nad starszymi członkami rodziny – kto kontaktuje się z lekarzami, organizuje pomoc czy załatwia formalności.

W modelu partnerskim odpowiedzialność za te obszary jest dzielona, a decyzje zapadają po rozmowie, nie po krzyku. W rodzinach dysfunkcyjnych często widzimy schemat fałszywej „głowy rodziny”, na przykład żony alkoholika, która w praktyce zajmuje się wszystkim, jednocześnie chroniąc alkoholika przed konsekwencjami. Taki wzorzec „biorę wszystko na siebie” może wyglądać z zewnątrz na dzielność, ale w dłuższej perspektywie niszczy cały system rodzinny i sprzyja utrwalaniu problemu.

Dzieci również potrzebują swojej małej „działki” odpowiedzialności, ale tak dobranej, by uczyła współpracy i samodzielności, a nie zamieniała ich w dorosłych. Możesz włączać je w życie domowe na wiele prostych sposobów:

• ustalanie razem planu sprzątania ich pokoju czy biurka, zamiast sprzątania za nich po cichu,
• powierzanie jednej, stałej czynności, na przykład karmienia zwierzaka, składania prania lub segregowania odpadów,
• wspólne gotowanie prostych posiłków, które buduje poczucie sprawczości i uczy pracy zespołowej bez przerzucania na dzieci typowo dorosłych zadań.

Dziadkowie i inni bliscy często są bezcennym wsparciem dla współczesnych rodzin. Mogą wnieść doświadczenie życiowe, spokój i dodatkową parę rąk do opieki nad dziećmi czy domu. Ważne jednak, by nie stawali się „zastępczymi rodzicami” od podejmowania wszystkich decyzji wychowawczych, bo to rozmywa hierarchię i odbiera rodzicom ich rolę, a dzieciom jasność, do kogo należą ostateczne decyzje.

Dobrym sposobem na uporządkowanie podziału obowiązków są regularne rodzinne „narady”, podczas których każdy może powiedzieć, czego ma za dużo, a czego za mało. Warto się wtedy przyjrzeć, czy ktoś nie jest stale przemęczony, czy nie pojawia się uczucie wykorzystywania albo wieczne poczucie, że nie ma czasu na odpoczynek, bo to zwykle sygnały niesprawiedliwego podziału zadań.

Jak nieświadome scenariusze z dzieciństwa kształtują nasze role w dorosłej rodzinie?

Każde dziecko dorastając, dostaje w swoim domu pewien „scenariusz rodzinny”, czyli zestaw oczekiwań, ról i zasad, jakie ma spełniać. Czasem są one wypowiedziane wprost, częściej jednak działają w tle: „ty jesteś ta odpowiedzialna”, „ty zawsze robisz problemy”, „bez ciebie byłoby nam lżej”. Te role wyrastają z marzeń i lęków rodziców, kolejności urodzenia, sytuacji w rodzinie, a także z tego, czy dom jest wspierający, czy raczej dysfunkcyjny.

Problem polega na tym, że te dawne role nie kończą się automatycznie w dniu wyprowadzki z domu. Dorosły już człowiek może wciąż funkcjonować jak rodzinny Bohater, Buntownik, Maskotka czy Niewidzialny, choć rodzina pochodzenia dawno nie żyje razem. Taki scenariusz działa jak autopilot – nakazuje reagować w znany z dzieciństwa sposób, nawet jeśli dziś jest on dla ciebie szkodliwy.

Wiele dziecięcych ról ma na początku charakter obronny i pomaga przetrwać trudne środowisko, zwłaszcza w rodzinie dysfunkcyjnej czy alkoholowej. Bycie zawsze „grzecznym”, śmieszkowaniem, buntowaniem się albo znikaniem w swoim świecie zmniejszało wtedy lęk i poczucie zagrożenia. W dorosłym życiu te same strategie zamieniają się w pułapkę – utrudniają partnerstwo, prawdziwą bliskość, proszenie o pomoc czy stawianie granic innym.

Na to, jaki scenariusz niesiesz, wpływają różne czynniki, które można dość jasno nazwać:

• kolejność urodzenia – najstarsze, środkowe, najmłodsze dziecko czy jedynak niosą inne oczekiwania rodziców,
• nadane etykiety, takie jak rodzinny Bohater, Buntownik lub „czarna owca”, Maskotka, Niewidzialny czy Dziecko we mgle,
• dorastanie w rodzinie dysfunkcyjnej lub rodzinie alkoholowej, gdzie pojawia się przemoc, chaos i zamiana ról,
• doświadczenie parentyfikacji instrumentalnej lub emocjonalnej, czyli przejęcia obowiązków lub emocji dorosłych.

Te wczesne scenariusze bardzo mocno wpływają na późniejsze wybory. Mogą pchać cię do partnerów przypominających ci rodzica, wobec którego czułaś się odrzucona, albo do związków, w których znowu przejmujesz odpowiedzialność za wszystkich wokół. Często pojawia się też unikanie konfliktu za wszelką cenę, powielanie przemocy lub ciągłego chaosu, bo to jest jedyny znany z domu sposób funkcjonowania.

Kolejność urodzenia – najstarszy, środkowy, najmłodszy, jedynak

Kolejność urodzenia nie jest wyrokiem na całe życie, ale bardzo silnie wpływa na to, jak rodzice patrzą na dziecko. Najstarsze z rodzeństwa zwykle bywa traktowane jak naturalny zastępca rodzica, najmłodsze – jak rodzinny „dzidziuś”, a środkowe – jak ktoś pośrodku, bez jasno określonego miejsca. To z kolei przekłada się na to, jak sami widzicie swoją pozycję w hierarchii rodzinnej.

Najstarsze dziecko od wczesnych lat bywa przygotowywane do przejęcia odpowiedzialności za rodzeństwo, a czasem nawet za rodzinny biznes i rodziców na starość. Często pełni rolę Bohatera – wspiera emocjonalnie mamę, „ogarnia” chaos po pijącym ojcu, a przy okazji dobrze się uczy i dba o dom. Ma mało prawa do słabości, bo tyle lat słyszy „ty jesteś starsza, musisz ustąpić” lub „musisz dać przykład”. Z zewnątrz wygląda na bardzo zaradne, w środku często czuje ogromne zmęczenie i lęk, że nie podoła.

Środkowe dziecko od początku nie ma tak czytelnego statusu. Nie jest już najmłodsze, ale też nigdy nie było „pierwszym” i wyjątkowym. Często przyjmuje rolę rodzinnego rozjemcy, który zajmuje się łagodzeniem konfliktów między innymi i pilnowaniem dobrej atmosfery. Bywa, że czuje się niewidzialne – rodzice zapominają o jego urodzinach, imieniu czy potrzebach, a ono samo ma trudność odpowiedzieć na pytanie „kim jestem?”, bo od zawsze dopasowywało się do innych.

Najmłodsze dziecko z reguły jest najbardziej rozpieszczone, ale jednocześnie najmocniej traktowane jak rodzinna maskotka. Bywa „kartą przetargową” w konfliktach rodziców, obiektem żartów, oczkiem w głowie całej rodziny. To sprzyja rozwijaniu umiejętności manipulowania i przyciągania uwagi za pomocą chorób, przesady czy spektakularnych zachowań. Zdarza się, że najmłodsze utrwala w sobie rolę wiecznie nieporadnego, który „nic nie potrafi”, albo przeciwnie – za wszelką cenę próbuje udowodnić wszystkim swoją wartość.

Jedynak dorasta bez rodzeństwa, więc dużo wcześniej uczy się samodzielności i zaradności. Ma swój własny świat, który trudno współdzielić z innymi, lubi przestrzeń tylko dla siebie. Często łatwo odnosi sukcesy zawodowe i dobrze radzi sobie finansowo, ale może mieć trudność w bliskich relacjach partnerskich, bo trudno mu dzielić się odpowiedzialnością, terytorium czy decyzjami. Relacja ze starzejącymi się rodzicami bywa ambiwalentna: z jednej strony poczucie obowiązku, z drugiej – żal, że cały ciężar opieki spada właśnie na niego.

W dorosłych związkach te wzorce często się powtarzają. „Najstarszy” partner przejmuje całą odpowiedzialność i czuje, że bez niego wszystko się zawali. „Środkowy” unika konfliktów, robiąc wszystko, by nikt nie był niezadowolony. „Najmłodszy” oczekuje opieki i wyręczania, a jedynak szczególnie mocno strzeże swojej autonomii i niezależności. Zrozumienie, z której pozycji najczęściej reagujesz, jest ważnym krokiem, by zacząć inaczej układać dorosłe relacje.

Etykiety z domu rodzinnego – bohater, buntownik, maskotka, niewidzialny

W rodzinach dysfunkcyjnych, szczególnie w rodzinie alkoholowej, dzieci przyjmują specyficzne role po to, by przetrwać w chaosie. Psychologia opisuje je jako Bohatera, Buntownika lub „kozła ofiarnego”, Maskotkę, Niewidzialnego czy Dziecko we mgle. To nie są obraźliwe etykietki, lecz nazwy dla bardzo konkretnych strategii radzenia sobie z lękiem, wstydem i brakiem poczucia bezpieczeństwa.

Bohater rodzinny, najczęściej najstarsze dziecko, ma zwykle kilka stałych cech:

• osiąga nienaganne wyniki w szkole lub pracy, jest obowiązkowy i „nad wiek dorosły”,
• przejmuje część obowiązków pijącego rodzica, opiekuje się rodzeństwem, pilnuje domu,
• zaniedbuje własne potrzeby, odpoczynek i zabawę, bo czuje, że musi wszystko trzymać w ryzach,
• ma trudność z relaksem, czego skutkiem bywają dolegliwości psychosomatyczne,
• w dorosłości często wybiera zawody pomocowe, na przykład pielęgniarka, terapeuta, strażak, policjant.

Rola Buntownika, „czarnej owcy” czy kozła ofiarnego wygląda zupełnie inaczej, choć też służy ochronie rodziny:

• dziecko stwarza kłopoty wychowawcze, wchodzi w konflikty z prawem, próbuje substancji psychoaktywnych,
• staje się w rodzinie „winowajcą” wszystkich problemów, odciągając uwagę od uzależnienia rodzica,
• często jako jedyne nazywa głośno prawdę o domu, dlatego bywa pierwszą osobą, która szuka pomocy,
• jego agresja i bunt są sposobem na poradzenie sobie z lękiem oraz poczuciem bezsilności,
• w dorosłości ma zwiększone ryzyko uzależnień i wchodzenia w destrukcyjne relacje.

Maskotka, błazen lub rodzinny żartowniś zwykle jest najmłodszym dzieckiem:

• rozładowuje napięcie śmiechem, wygłupami, opowiadaniem dowcipów,
• stara się być w centrum uwagi, by nie musieć konfrontować się z trudną rzeczywistością domu,
• w szkole bywa postrzegany jako „niegrzeczny” lub roztrzepany, ma trudności z koncentracją,
• ma niską odporność na stres, dlatego w późniejszym wieku częściej sięga po alkohol lub narkotyki,
• w sytuacji libacji alkoholowych jest narażony na wykorzystanie, również seksualne.

Niewidzialny, zagubione dziecko czy Dziecko we mgle radzi sobie odwrotnie:

• wycofuje się z życia rodzinnego, unika konfliktów, ucieka w świat marzeń, książek, muzyki czy religii,
• nie sprawia kłopotów wychowawczych, prawie niczego nie wymaga od rodziny,
• jest samotne i zamknięte w sobie, ma trudność w nawiązywaniu bliskich relacji,
• często w dorosłości doświadcza poczucia pustki i braku tożsamości,
• jest w grupie ryzyka uzależnień lub zaburzeń odżywiania, w tym otyłości.

Jedno dziecko może w różnych okresach przyjmować różne role, w zależności od tego, czego w danym momencie „potrzebuje” system rodzinny. Wspólne dla nich jest to, że wszystkie są próbą poradzenia sobie z lękiem, wstydem i głodem akceptacji. Kiedy te schematy zostają nieświadomie przeniesione w dorosłość, stają się sztywnym gorsetem, z którego da się wyjść tylko przez świadomą pracę nad sobą, często z pomocą interwencji psychologicznej.

Życiowy bagaż dorosłych dzieci z rodzin dysfunkcyjnych

Rodzina dysfunkcyjna to taka, w której rodzice nie wypełniają wystarczająco funkcji opiekuńczych, a role są poważnie zaburzone. Typowym przykładem jest rodzina alkoholowa, w której alkoholik destabilizuje codzienne życie, a drugi rodzic koncentruje się głównie na jego piciu. Dziecko nie ma wtedy stabilnej matki ani ojca, przyjmuje różne role ochronne i przestaje być po prostu dzieckiem.

W rodzinach z problemem alkoholowym dzieci doświadczają wielu form krzywd, które rzutują na całe ich dalsze życie. Do najczęściej spotykanych należą:

• przemoc fizyczna – bicie, szarpanie, popychanie, „karcenie” wynikające z agresji i braku kontroli nad emocjami, często ukrywane przez dziecko przed otoczeniem,
• przemoc psychiczna – poniżanie, wyzwiska, zastraszanie, bycie świadkiem przemocy między rodzicami, szantaż emocjonalny i odrzucenie,
• wykorzystanie seksualne – rozluźnienie kontroli impulsów podczas picia, traktowanie najstarszej córki jak „zastępczej żony”, większe ryzyko nadużyć podczas libacji, także ze strony innych dorosłych,
• zaniedbanie – brak opieki, posiłków, leczenia, edukacji oraz przerzucanie na dziecko nadmiernej odpowiedzialności, co prowadzi nierzadko do pobytów w rodzinach zastępczych czy domach dziecka.

Osoby określane jako DDA – Dorosłe Dzieci Alkoholików pokazują, że skutki dorastania w rodzinie alkoholowej nie znikają wraz z osiemnastymi urodzinami, wyprowadzką czy śmiercią uzależnionego rodzica. Niewidzialny bagaż przemocy, parentyfikacji i sztywnych ról przenika ich dorosłe związki, sposób pracy, reagowania na stres i kontaktowania się z własnymi dziećmi. Dlatego tak ważne jest, by otoczenie – w tym szkoła jako pierwsze środowisko poza domem – potrafiło rozpoznać sygnały cierpienia dziecka i skierować je do specjalistycznej pomocy, zanim te wzorce na dobre utrwalą się w jego dorosłym życiu.