Zabawy i zagadki

Czym są zabawy przyjemne i pożyteczne? Jak je organizować?

Napisał(a) 2 min czytania
Kolorowe drewniane klocki i układanki na stole w przytulnym pokoju zabaw, zachęcające do kreatywnej i rozwijającej nauki.

„Zabawy przyjemne i pożyteczne” to określenie o dwóch znaczeniach. Może oznaczać warszawski tygodnik literacki wydawany w latach 1770–1777 albo historyczny sposób spędzania wolnego czasu, łączący rozrywkę z nauką i rozwojem osobistym. Nie jest to współczesna nazwa konkretnej gry ani instrukcja organizowania zabaw.

„Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” jako czasopismo

W kontekście literackim „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” są nazwą własną czasopisma z epoki oświecenia. Był to tygodnik wydawany w Warszawie w latach 1770–1777, uznawany za pierwsze polskie czasopismo o charakterze literackim.

Publikacja nie ograniczała się do poezji. Zamieszczano w niej także teksty dotyczące nauki, kultury i problemów ekonomicznych. Taki zakres odpowiadał oświeceniowemu przekonaniu, że literatura i prasa powinny nie tylko dostarczać przyjemności, lecz także kształcić czytelników oraz wpływać na życie społeczne.

W tym znaczeniu słowo „zabawy” odnosiło się raczej do zajęć umysłowych i literackich niż do gier czy rozrywek ruchowych. Czasopismo było ważnym miejscem publikacji poezji i innych tekstów związanych z kulturą polskiego oświecenia.

„Zabawy przyjemne i pożyteczne” jako określenie stylu życia

Drugie znaczenie frazy jest szersze i ma charakter kulturowy. W opracowaniach dotyczących historii obyczajów może ona opisywać formy spędzania wolnego czasu przez szlachtę i ziemiaństwo, szczególnie od końca XVIII wieku. Chodziło o aktywności, które łączyły przyjemność z pożytkiem – rozwijały wiedzę, zdolności artystyczne, konwersację albo sprawność manualną.

W dawnym języku „zabawa” nie musiała oznaczać beztroskiej rozrywki. Mogła być zajęciem twórczym, towarzyskim lub edukacyjnym. W kulturze dworskiej i ziemiańskiej wiązała się także z życiem salonowym, czyli spotkaniami, podczas których prowadzono rozmowy, słuchano muzyki, czytano i wymieniano poglądy.

Do aktywności określanych jako przyjemne i pożyteczne mogły należeć:

  • czytanie literatury i czasopism
  • wykonywanie robótek ręcznych, w tym haftowanie
  • gra na instrumentach muzycznych
  • rozmowy i dyskusje filozoficzne
  • spotkania towarzyskie połączone z nauką, muzyką lub lekturą

Znaczenie frazy zależy więc od kontekstu. Wielkie litery i odniesienie do lat 1770–1777 wskazują na tytuł czasopisma. Opis wystroju domu, zajęć ziemiaństwa albo dawnych obyczajów sugeruje natomiast ogólne określenie historycznych form wypoczynku.

Najkrócej mówiąc, „zabawy przyjemne i pożyteczne” oznaczają albo ważny periodyk polskiego oświecenia, albo ideał spędzania czasu, w którym rozrywka miała jednocześnie kształcić i rozwijać.

Czytaj dalej w tym dziale