Prawa dziecka w rodzinie – jakie są i jak ich przestrzegać?

Masz wrażenie, że temat praw dziecka w domu jest bardziej teoretyczny niż praktyczny i trudno Ci go zastosować na co dzień. Chcesz wychowywać mądrze, z szacunkiem, ale jednocześnie nie zgubić granic i odpowiedzialności. Z tego artykułu uporządkujesz najważniejsze prawa dziecka w rodzinie i zobaczysz, jak realnie ich przestrzegać w codziennym życiu domowym.

Co oznacza, że dziecko ma swoje prawa w rodzinie?

Dziecko w rodzinie nie jest własnością rodziców, ale pełnoprawnym człowiekiem, który ma swoją godność, uczucia i potrzeby. Janusz Korczak podkreślał, że dziecko to człowiek, tylko mniejszy i słabszy, a nie „materiał do wychowania”. Z tego wynika bardzo konkretna konsekwencja dla domu rodzinnego. Dorosły może podejmować decyzje wychowawcze, ale musi widzieć w dziecku osobę, a nie „rzecz”, którą dowolnie dysponuje, co wprost łączy się z ideą praw człowieka przysługujących także najmłodszym.

Źródłem praw dziecka jest przyrodzona godność człowieka, o której mówi art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten wskazuje, że godność jest niezbywalna i nienaruszalna, a jej poszanowanie jest obowiązkiem władz publicznych. Z kolei art. 72 Konstytucji stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka, a każdy może wymagać od organów państwa ochrony dziecka przed przemocą, wyzyskiem i demoralizacją. Te zasady nie działają tylko „na papierze”. Są punktem odniesienia także dla tego, jak rodzice traktują dziecko w domu.

Na gruncie Konwencji o prawach dziecka „dziecko” to każda osoba w wieku poniżej 18 lat, o ile wcześniej nie uzyskała pełnoletności według prawa krajowego. Polska ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka idzie jeszcze dalej i przyjmuje, że dzieckiem jest istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności. Te definicje mają praktyczne znaczenie dla życia rodzinnego. Pokazują bowiem, że ochrona i szacunek należą się nie tylko kilkulatkowi, ale także nastolatkowi, który wciąż jest dzieckiem w sensie prawnym, choć często domaga się większej samodzielności.

O prawach dziecka mówi się osobno dlatego, że ma ono słabszą pozycję niż dorosły, jest od niego zależne ekonomicznie, fizycznie i emocjonalnie. Z tego powodu łatwo może stać się ofiarą przemocy, zaniedbania lub nadużyć. Dodatkowa ochrona prawna ma temu zapobiegać i przypominać dorosłym, że to na nich spoczywa odpowiedzialność za bezpieczne warunki rozwoju. W całym systemie prawa rodzinnego przyjęto zasadę, że dobro dziecka jest nadrzędnym kryterium przy podejmowaniu decyzji dotyczących rodziny.

W praktyce domowej stwierdzenie, że dziecko ma swoje prawa, oznacza, że ma ono własną sferę decyzji odpowiednią do wieku, ochronę przed wszelką przemocą, prawo do szacunku i prywatności oraz możliwość wyrażania swojego zdania. Rodzic może stawiać wymagania i egzekwować obowiązki, lecz nie może odbierać dziecku prawa do nauki, odpoczynku czy poczucia bezpieczeństwa. Zakres samodzielności dziecka rośnie wraz z jego dojrzałością i odpowiedzialnością, ale sama zasada poszanowania praw pozostaje niezmienna od urodzenia aż do pełnoletności.

Jakie podstawowe prawa przysługują dziecku w rodzinie?

Dzieci korzystają z pełnego katalogu praw człowieka – cywilnych, politycznych, socjalnych, ekonomicznych i kulturalnych. Konwencja o prawach dziecka powtarza wiele ogólnych praw człowieka, pokazując jednocześnie, jak mają być stosowane wobec osób małoletnich. Rodzina jest pierwszym miejscem, w którym te prawa powinny być realnie respektowane. To w domu dziecko uczy się, że jego godność jest ważna, a głos brany pod uwagę.

Najczęściej wyróżnia się kilka głównych grup praw dziecka, które można łatwo odnieść do życia rodzinnego:

• Prawa osobiste – dotyczą życia, zdrowia, godności, tożsamości i nietykalności osobistej dziecka. W domu oznaczają m.in. zakaz przemocy, poniżania i szacunek dla uczuć dziecka.
• Prawa polityczne i publiczne – wiążą się z możliwością wyrażania poglądów i udziału w życiu grupy. W rodzinie przejawiają się w prawie do wypowiedzi w sprawach, które dziecka dotyczą, oraz w prawie do informacji.
• Prawa socjalne – odnoszą się do warunków życia, zdrowia i odpoczynku. Rodzice powinni zapewnić dziecku godne warunki bytowe, opiekę medyczną i czas na regenerację.
• Prawa ekonomiczne – ułatwiają przygotowanie do samodzielności materialnej. Chodzi tu między innymi o prawo do nauki i ochronę przed wyzyskiem w pracy zarobkowej.
• Prawa kulturalne – pozwalają dziecku korzystać z kultury, rozwijać zainteresowania i własną wrażliwość. Rodzina jest miejscem, gdzie dziecko odkrywa książki, muzykę, tradycje i zwyczaje.

W domu rodzinnym szczególnie ważne znaczenie mają takie uprawnienia, jak prawo do życia i rozwoju, prawo do wychowania w rodzinie, prawo do nauki i wypoczynku, prawo do ochrony przed przemocą oraz prawo do prywatności i wyrażania opinii. To właśnie w tych obszarach najłatwiej o naruszenia, ale też najwięcej można zrobić, by codzienność dziecka była bezpieczna i wspierająca.

Jakie prawa osobiste ma dziecko w domu rodzinnym?

Prawa osobiste dziecka to te uprawnienia, które chronią jego godność, tożsamość i wolność osobistą. Obowiązują one nie tylko w relacjach z państwem czy szkołą, lecz także w zwykłej domowej codzienności. Chodzi o to, aby dziecko było traktowane jak osoba, a nie jak przedmiot wychowania, niezależnie od tego, czy ma trzy lata, czy siedemnaście.

Do praw osobistych dziecka, które mają bezpośrednie przełożenie na życie rodzinne, należą między innymi:

• Prawo do życia i rozwoju – nikomu nie wolno pozbawić dziecka życia, a rodzice mają obowiązek tworzyć warunki do jego fizycznego, emocjonalnego i społecznego rozwoju. Dotyczy to zarówno bezpieczeństwa, jak i dostępu do leczenia czy wsparcia psychologicznego.
• Prawo do tożsamości – obejmuje nazwisko, obywatelstwo, wiedzę o swoim pochodzeniu. W praktyce rodzinnej oznacza to, że dziecko ma prawo znać swoje korzenie i nie może być dowolnie „przepisywane” między nazwiskami czy dokumentami bez podstaw prawnych.
• Prawo do wychowania w rodzinie – dziecko powinno dorastać w środowisku rodzinnym, a jego odebranie rodzicom jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zagrażają oni jego dobru. Nawet przy rozstaniu rodziców dziecko ma prawo utrzymywać kontakt z mamą i tatą, o ile sąd nie orzeknie inaczej.
• Prawo do życia bez przemocy i poniżania – w Polsce obowiązuje zakaz kar cielesnych. Bicie, szarpanie, straszenie czy psychiczne znęcanie się naruszają nietykalność i godność dziecka i mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej rodziców.
• Prawo do prywatności – obejmuje tajemnicę korespondencji, prawo do intymności oraz posiadania własnych rzeczy. Rodzic nie powinien bez istotnej przyczyny przeglądać telefonu, pamiętnika czy wiadomości dziecka, zwłaszcza starszego, bo narusza tym jego zaufanie.
• Prawo do poszanowania tożsamości religijnej i kulturowej – rodzice kierują rozwojem dziecka, ale muszą także szanować jego wrażliwość, pytania czy wątpliwości światopoglądowe. Zmiana środowiska wychowawczego nie powinna gwałtownie zrywać z religią czy kulturą, z którą dziecko jest związane.
• Prawo do informacji o pochodzeniu i sytuacji prawnej – dziecko ma prawo wiedzieć, jaka jest jego sytuacja, także wtedy, gdy jest w pieczy zastępczej czy po adopcji. Informacje powinny być przekazywane w sposób dostosowany do wieku, tak aby nie raniły jego poczucia własnej wartości.

Praw osobistych dziecka nie można zawiesić ani odebrać „za karę”. Nie wolno uzależniać szacunku, bezpieczeństwa czy prawa do kontaktów z rodzicami od zachowania dziecka. Te uprawnienia przysługują każdemu małoletniemu od urodzenia niezależnie od tego, czy mieszka w pełnej rodzinie, w rodzinie rekonstruowanej, samotnego rodzica, czy w rodzinie zastępczej albo adopcyjnej.

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwłaszcza art. 112¹–112⁸, oraz ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej potwierdzają, że katalog praw osobistych dziecka jest taki sam bez względu na formę opieki. Umieszczenie w pieczy zastępczej, rodzinie zastępczej czy rodzinnym domu dziecka nie pozbawia dziecka prawa do tożsamości, kontaktów z rodziną biologiczną, prywatności czy ochrony przed przemocą. Zmienia się jedynie osoba odpowiedzialna za ich przestrzeganie.

Jakie prawa socjalne i ekonomiczne zabezpieczają rozwój dziecka?

Prawa socjalne i ekonomiczne dziecka odnoszą się do jego warunków bytowych, zdrowotnych i edukacyjnych. Rodzice są pierwszymi, którzy mają obowiązek zapewnić dziecku mieszkanie, wyżywienie, opiekę lekarską i możliwość nauki, a państwo ma ich w tym wspierać i kontrolować, gdy dochodzi do zaniedbań. Dzięki temu dziecko nie jest zależne jedynie od dobrej woli dorosłych, lecz ma prawne gwarancje minimalnego poziomu bezpieczeństwa.

Do praw socjalnych dziecka, istotnych w życiu domowym, należą między innymi:

• Prawo do godnych warunków życia – rodzice mają obowiązek tak organizować budżet domowy, aby dziecko miało odpowiednie warunki bytowe, odzież, wyżywienie i dostęp do podstawowych świadczeń.
• Prawo do opieki zdrowotnej – dziecko powinno mieć dostęp do lekarza, szczepień, leczenia oraz rehabilitacji, gdy jest potrzebna. Odmowa leczenia może być oceniona jako poważne naruszenie dobra dziecka.
• Prawo do odpoczynku i czasu wolnego – dziecko nie może być obciążane nadmiernymi obowiązkami domowymi czy zarobkowymi kosztem snu, zabawy i regeneracji. Odpoczynek jest warunkiem prawidłowego rozwoju.
• Prawo do nauki – w Polsce nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa i w szkołach publicznych bezpłatna. Rodzice powinni umożliwić dziecku regularne uczęszczanie do szkoły, odrabianie lekcji i korzystanie z edukacji.
• Prawo do rozwoju uzdolnień i zainteresowań – dziecko ma prawo korzystać z zajęć rozwijających jego talenty i pasje w miarę możliwości rodziny. Nie chodzi o kosztowne kursy, lecz także o czas, zachętę i wsparcie.
• Prawo do stabilnego środowiska wychowawczego – dom, w którym dziecko mieszka, powinien dawać mu poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności. Gdy dziecko trafia do pieczy zastępczej, rodzina zastępcza ma takie same zadanie.

Ekonomiczne prawa dziecka są ściśle związane z jego przygotowaniem do dorosłości i ochroną przed wyzyskiem. W praktyce dotyczą takich elementów, jak:

• Prawo do nauki jako przygotowania do samodzielności ekonomicznej – wykształcenie ma umożliwić dziecku w przyszłości samodzielne utrzymanie się. Odmawianie dziecku kontynuacji nauki bez powodu uderza w to prawo.
• Ochrona przed wykorzystywaniem w pracy – dziecko może pomagać w gospodarstwie domowym czy podejmować lekkie prace, ale nie może być zmuszane do pracy ponad siły ani wykorzystywane zarobkowo przez dorosłych.
• Prawo do świadczeń alimentacyjnych od rodziców – gdy dziecko nie jest w stanie utrzymać się samo, rodzice mają obowiązek alimentacyjny, także wtedy, gdy dziecko przebywa w pieczy zastępczej. Obowiązek ten może trwać również po osiągnięciu pełnoletności, jeśli dziecko kontynuuje naukę i nie ma zawodu.

Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej nie znosi obowiązku alimentacyjnego rodziców. Alimenty mają służyć pokryciu kosztów utrzymania i wychowania dziecka, niezależnie od tego, kto na co dzień się nim opiekuje. Jeśli rodzice nie płacą dobrowolnie, opiekun zastępczy albo dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie może wystąpić do sądu rodzinnego o zasądzenie alimentów. To dodatkowa gwarancja, że podstawowe potrzeby dziecka będą zabezpieczone.

W rodzinie biologicznej to rodzice są pierwszymi, którzy muszą zadbać o dach nad głową, wyżywienie, miejsce do nauki oraz odpoczynku i stopniowe przygotowanie dziecka do samodzielności finansowej. W praktyce oznacza to nie tylko zapewnienie środków materialnych, lecz także uczenie dziecka gospodarowania pieniędzmi, oszczędzania i odpowiedzialnego podejścia do pracy.

Jakie prawa do udziału w życiu rodziny i wyrażania opinii ma dziecko?

Konwencja o prawach dziecka opiera się na czterech głównych zasadach. Są to: zakaz dyskryminacji, prawo do życia i rozwoju, zasada najlepiej pojętego dobra dziecka oraz prawo do uczestnictwa. Ta ostatnia zasada ma ogromne znaczenie w życiu rodzinnym, bo oznacza, że dziecko nie jest biernym odbiorcą decyzji dorosłych. Powinno mieć możliwość udziału w rozmowach i wyborach, które wpływają na jego codzienność.

Z prawem do uczestnictwa łączą się konkretne uprawnienia dziecka, które warto uwzględniać w domu:

• Prawo do wypowiedzi w sprawach, które go dotyczą – dziecko powinno mieć możliwość powiedzenia, co myśli o zmianie szkoły, przeprowadzce czy organizacji dnia. Jego zdania nie trzeba zawsze spełniać, ale trzeba je poważnie wysłuchać.
• Prawo do informacji – aby móc zabrać głos, dziecko musi rozumieć sytuację. Rodzice powinni wyjaśniać mu decyzje w sposób zrozumiały dla jego wieku, zamiast mówić jedynie „bo tak”.
• Prawo do uczestnictwa w życiu grupy – w kontekście rodziny chodzi o udział w domowych ustaleniach, wspólnych planach, świętach czy zasadach. Starsze dzieci mogą również angażować się w działania stowarzyszeń, samorządu szkolnego czy organizacji młodzieżowych.
• Prawo do swobody myśli, sumienia i religii – małe dziecko potrzebuje prowadzenia przez rodziców, lecz wraz z wiekiem coraz bardziej kształtuje własny światopogląd. Rolą rodziców jest towarzyszenie, rozmowa i szacunek, nie zaś przymus.

Art. 95 §2 i §4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że dziecko pozostające pod władzą rodzicielską powinno być rodzicom posłuszne. Jednocześnie przepis nakłada na rodziców obowiązek wysłuchania dziecka przed podjęciem ważnych decyzji dotyczących jego osoby lub majątku. Rodzice mają w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia dziecka, o ile pozwala na to jego rozwój i stan zdrowia.

Dziecko, zwłaszcza po ukończeniu 13 lat, ma także prawo do udziału w postępowaniach, które bezpośrednio go dotyczą, takich jak sprawy o adopcję czy zmianę nazwiska. Sąd rodzinny powinien pytać o zdanie również młodszych dzieci, jeżeli są w stanie je wyrazić, i brać pod uwagę ich wiek oraz dojrzałość. W ten sposób zasada uczestnictwa dziecka realizuje się nie tylko w domu, lecz także w relacji z wymiarem sprawiedliwości.

W codziennym życiu rodzinnym dziecko powinno mieć realną możliwość wyrażenia opinii w wielu obszarach, które mają wpływ na jego funkcjonowanie, na przykład w takich jak:

• wybór szkoły lub profilu klasy, a także sposobu dojazdu, jeśli istnieje kilka opcji,
• wybór zajęć dodatkowych i form aktywności pozaszkolnej w granicach możliwości rodziny,
• sposób spędzania wolnego czasu, w tym wakacji i weekendów,
• organizacja własnego pokoju lub wydzielonej przestrzeni, ustawienie mebli, dobór koloru ścian czy dekoracji,
• ustalenie codziennego harmonogramu, w tym czasu nauki, odpoczynku, korzystania z mediów i snu.

Jaką rolę mają rodzice w ochronie praw dziecka?

Najważniejszymi opiekunami dziecka są jego rodzice. To oni w pierwszej kolejności mają dbać o dobro dziecka, jego bezpieczeństwo i rozwój. Gdy jednak rodziców zabraknie, są ciężko chorzy, bezradni wychowawczo albo sami naruszają prawa dziecka, odpowiedzialność za ochronę jego interesów przejmuje państwo. Działa wtedy zasada pomocniczości – instytucje publiczne wspierają rodzinę lub w razie potrzeby zastępują ją.

Art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego definiuje wprost, że władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do sprawowania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowywania go z poszanowaniem jego godności i praw. Ochrona praw dziecka nie jest więc dodatkiem do wychowania, lecz jego integralną częścią. Rodzic nie może zasłaniać się hasłem „mam władzę rodzicielską”, aby usprawiedliwić przemoc czy skrajne ograniczanie wolności dziecka.

Rodzina ma szeroką autonomię w sposobie wychowania, ale nie jest to autonomia absolutna. Jeśli rodzice poważnie naruszają prawa dziecka albo nie potrafią go chronić, sąd rodzinny ma obowiązek zareagować. Może wtedy interweniować stopniowo: od nadzoru kuratora, przez ograniczenie czy zawieszenie władzy rodzicielskiej, aż po jej pozbawienie i umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej.

Jak władza rodzicielska wpływa na prawa dziecka?

Władza rodzicielska, zgodnie z art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to zespół praw i obowiązków przysługujących rodzicom względem dziecka. Ma być wykonywana zawsze dla dobra dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Nie oznacza to pełnej dowolności rodzica, lecz raczej odpowiedzialne korzystanie z przysługujących mu uprawnień w granicach wyznaczonych przez prawo i dobro dziecka.

Relacja między władzą rodzicielską a prawami dziecka składa się z kilku istotnych elementów:

• Obowiązek pieczy nad osobą dziecka – rodzice dbają o bezpieczeństwo, zdrowie, rozwój i wychowanie dziecka. Nie mogą świadomie narażać go na przemoc, skrajne zaniedbanie czy uzależnienia.
• Obowiązek pieczy nad majątkiem dziecka – rodzice zarządzają majątkiem dziecka w jego interesie, nie mogą go marnotrawić ani wykorzystywać do zaspokajania własnych potrzeb kosztem dziecka.
• Obowiązek wychowania z poszanowaniem praw – metody wychowawcze nie mogą naruszać godności, prywatności i integralności dziecka. Zakazane są kary cielesne i poniżanie.
• Obowiązek dziecka posłuszeństwa – dziecko powinno słuchać rodziców, ale jednocześnie ma prawo do wyrażania opinii i bycia wysłuchanym w sprawach, które go dotyczą.
• Granice władzy rodzicielskiej – wynikają z Konstytucji RP, Konwencji o prawach dziecka i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Gdy rodzice te granice przekraczają, możliwa jest interwencja sądu rodzinnego.

Jeżeli rodzice nie wykonują władzy rodzicielskiej we właściwy sposób, sąd może w nią ingerować na różne sposoby:

• Ograniczenie władzy rodzicielskiej – na przykład przez umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej. Rodzice nadal decydują o niektórych istotnych sprawach, jak leczenie czy dokumenty, lecz na co dzień opiekę sprawuje rodzina zastępcza lub placówka.
• Zawieszenie władzy rodzicielskiej – następuje w razie przemijającej przeszkody, na przykład długiej hospitalizacji. Gdy przeszkoda ustaje, sąd może zawieszenie uchylić.
• Pozbawienie władzy rodzicielskiej – gdy rodzice trwale nadużywają władzy lub w rażący sposób zaniedbują obowiązki względem dziecka. Decyzja może dotyczyć jednego albo obojga rodziców.
• Przywrócenie władzy rodzicielskiej – jeśli przyczyny ingerencji ustały, sąd rodzinny może przywrócić rodzicom władzę rodzicielską, oceniając, czy będzie to zgodne z dobrem dziecka.

Nawet wtedy, gdy władza rodzicielska jest ograniczona, zawieszona czy rodzice zostali jej pozbawieni, dziecko nie traci swoich praw. Zmienia się jedynie osoba lub instytucja odpowiedzialna za ich ochronę. Może to być rodzina zastępcza, rodzinny dom dziecka, opiekun prawny albo dyrektor placówki, ale prawa do życia, rozwoju, nauki, kontaktów z rodziną czy prywatności pozostają takie same.

Jak włączać dziecko w decyzje dotyczące jego życia?

Zgodnie z Konwencją o prawach dziecka dziecko ma prawo współdecydować o swoim życiu w zakresie dostosowanym do jego wieku i dojrzewania. Rolą rodzica jest stopniowe przekazywanie odpowiedzialności przy jednoczesnym dbaniu o bezpieczeństwo dziecka. Chodzi o to, by dziecko miało poczucie wpływu, ale też rozumiało konsekwencje własnych wyborów.

W codziennym życiu można systematycznie włączać dziecko w podejmowanie decyzji w różnych obszarach, na przykład takich jak:

• organizacja dnia – ustalanie godzin nauki, odpoczynku, obowiązków domowych i snu,
• wybór zajęć dodatkowych albo form spędzania wolnego czasu, w tym sportu, zajęć artystycznych czy kółek zainteresowań,
• sposób wykorzystania kieszonkowego, planowanie większych wydatków i pierwsze próby oszczędzania,
• współdecydowanie o wystroju własnego pokoju lub wydzielonej przestrzeni, na przykład ustawieniu mebli czy dekoracjach,
• udział w ustalaniu domowych zasad korzystania z mediów i internetu, w tym limitów czasu przed ekranem,
• rozmowa przed decyzją o zmianie szkoły, przeprowadzce czy wyjeździe jednego z rodziców do pracy poza domem.

Rodzic powinien nie tylko pytać dziecko o zdanie, lecz także realnie je brać pod uwagę. Gdy z ważnych powodów decyzja musi być inna niż życzenie dziecka, warto uczciwie wyjaśnić motywy i pokazać, że głos dziecka został wysłuchany. Dzięki temu dziecko uczy się, że rozmowa ma sens, a nie jest tylko pozorem.

Sens rozmowy z dzieckiem o domowych decyzjach polega na tym, by naprawdę usłyszeć jego argumenty, a nie tylko „odhaczyć” pytanie o opinię. Przy planowaniu remontu, zmian w mieszkaniu czy ogrodzie opowiedz dziecku, co jest możliwe, a co nie, poproś o propozycje i wspólnie szukajcie rozwiązań, które łączą potrzeby całej rodziny.

Jak wychowywać dziecko bez przemocy i z poszanowaniem godności?

Dziecko ma prawo do życia bez przemocy i poniżania, a polskie prawo wprost zakazuje stosowania kar cielesnych. Ochrona dotyczy nie tylko przemocy fizycznej, lecz także psychicznej, takiej jak wyzwiska, wyśmiewanie, groźby czy straszenie. Wychowanie bez przemocy nie oznacza braku granic, lecz wyklucza metody, które ranią godność i poczucie własnej wartości dziecka.

W rodzinie można łatwo wymienić zachowania dorosłych, które naruszają godność dziecka:

• bicie, szarpanie, popychanie lub inne formy przemocy fizycznej, nawet jeśli ktoś nazywa je „wychowawczym klapsem”,
• krzyczenie na dziecko, wyzwiska, obrażanie, nadawanie poniżających przezwisk, które podważają jego poczucie wartości,
• publiczne zawstydzanie, ośmieszanie dziecka przy innych dzieciach lub dorosłych, także w internecie,
• kontrolowanie korespondencji, wiadomości czy telefonu dziecka bez realnego powodu związanego z jego bezpieczeństwem,
• straszenie dziecka porzuceniem, oddaniem „do domu dziecka” albo wezwaniem policji tylko po to, by wymusić posłuszeństwo,
• przemoc ekonomiczna wobec dziecka, na przykład systematyczne odbieranie mu wszystkich pieniędzy czy prezentów w celu karania.

W miejsce przemocy rodzice mogą stosować pozytywne, skuteczniejsze praktyki wychowawcze, takie jak:

• budowanie ciepłego, bezpiecznego środowiska, w którym dziecko doświadcza szacunku, akceptacji i wsparcia,
• stawianie jasnych i spójnych granic, ale bez ośmieszania ani upokarzania dziecka,
• rozmowa o konsekwencjach zachowania i ustalanie logicznych, proporcjonalnych następstw zamiast kar fizycznych,
• poszanowanie prywatności dziecka – nieczytanie telefonu, pamiętnika czy notatek bez poważnych powodów dotyczących bezpieczeństwa,
• wzmacnianie poczucia wartości dziecka przez chwalenie wysiłku, a nie tylko efektów, i konstruktywną informację zwrotną,
• bycie przykładem – dorosły, który sam potrafi przyznać się do błędu i przeprosić, uczy dziecko szacunku bez krzyku.

Badania opinii publicznej pokazują, że wciąż jest wiele do zrobienia w obszarze ochrony dzieci przed przemocą w rodzinie. W 2012 roku 41 procent respondentów uważało, że przepisy wystarczająco chronią dzieci, trzeba je tylko lepiej egzekwować, a w 2019 roku odsetek ten wzrósł do 48 procent. Jednocześnie spadł odsetek osób domagających się zmian prawa. Widać więc, że same przepisy to za mało – potrzebna jest realna zmiana praktyk wychowawczych w wielu domach.

Nawet „pojedynczy klaps” jest formą przemocy wobec dziecka i może mieć poważne skutki prawne oraz wychowawcze. Zamiast uderzać, lepiej zastosować konsekwencję, która nie narusza godności dziecka, na przykład ograniczenie przywilejów połączone z spokojnym wyjaśnieniem, dlaczego dane zachowanie jest nie do przyjęcia.

Jak wygląda relacja między prawami a obowiązkami dziecka w rodzinie?

Podstawowa zasada brzmi: prawa dziecka wynikają z samego faktu bycia człowiekiem i nie zależą od tego, czy dziecko wywiązuje się ze swoich obowiązków. Nie można ich „zawiesić” ani odebrać za złe oceny, bałagan w pokoju czy sprzeciw wobec decyzji rodzica. Obowiązki są bardzo ważne wychowawczo, lecz ich niewypełnianie może rodzić najwyżej konsekwencje wychowawcze, a nie ograniczanie praw dziecka.

Polskie prawo, w szczególności art. 91 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wymienia podstawowe obowiązki dziecka wobec rodziny, wśród których można wskazać:

• Obowiązek słuchania rodziców i opiekunów – dziecko powinno uwzględniać ich wskazówki i zalecenia, o ile są podejmowane dla jego dobra.
• Obowiązek pomocy we wspólnym gospodarstwie domowym – chodzi o zadania odpowiednie do wieku i możliwości dziecka, które nie kolidują z nauką ani zdrowiem.
• Obowiązek współfinansowania kosztów utrzymania rodziny – jeśli małoletni uzyskuje dochód z własnej pracy, powinien w rozsądnym zakresie dokładać się do kosztów życia rodziny.

Zakres pomocy i obowiązków dziecka musi odpowiadać jego fizycznym i psychicznym możliwościom. Nie może zastępować pełnowymiarowej pracy dorosłego ani utrudniać nauki. Jeżeli dziecko uporczywie nie wywiązuje się z obowiązków, rodzice mogą stosować konsekwencje, na przykład ograniczenie przywilejów, ale nie wolno im pozbawiać dziecka praw takich jak prawo do nauki, ochrony przed przemocą czy prywatności. Częstym źródłem konfliktów jest mylenie praw z przywilejami, na przykład korzystaniem z telefonu lub gier – to przywileje, a nie podstawowe prawa człowieka.

W praktyce warto łączyć rozmowy o prawach z rozmowami o odpowiedzialności i współpracy w rodzinie. Dobrze działają wspólnie ustalone zasady i domowe obowiązki dostosowane do wieku dziecka, spisane w formie prostego planu. Dzięki temu dziecko widzi, że ma swoje prawa, ale też realny udział w funkcjonowaniu domu, co buduje w nim poczucie sprawczości i wspólnoty.

Co zrobić gdy prawa dziecka w rodzinie są łamane?

Łamanie praw dziecka w rodzinie może przyjmować wiele form. To nie tylko oczywista przemoc fizyczna, lecz także uporczywe wyzwiska i upokarzanie, zaniedbywanie podstawowych potrzeb, brak dostępu do nauki czy stałe ignorowanie zdania dziecka. Zagrożeniem jest również naruszanie prywatności w sposób, który niszczy zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Problem może dotyczyć zarówno rodzin biologicznych, jak i rodzin zastępczych czy adopcyjnych.

Jeśli rodzice nie reagują na naruszenia praw dziecka albo sami są ich sprawcami, ochrona dziecka staje się bezpośrednim obowiązkiem państwa i jego instytucji. Konstytucja RP i zasada pomocniczości uzasadniają wtedy ingerencję w autonomię rodziny. Chodzi nie o karanie dla samego karania, lecz o zabezpieczenie dobra dziecka i zatrzymanie przemocy czy zaniedbania.

Dorośli, którzy podejrzewają łamanie praw dziecka, mogą podjąć szereg działań, między innymi takich jak:

• poinformowanie szkoły lub przedszkola, w którym dziecko się uczy, aby uruchomiło ono swoje procedury wsparcia,
• kontakt z ośrodkiem pomocy społecznej lub rodzinnej pieczy zastępczej, które mają narzędzia do oceny sytuacji i zaproponowania pomocy,
• powiadomienie policji w sytuacjach przemocy fizycznej, seksualnej lub poważnego zagrożenia życia i zdrowia dziecka,
• złożenie wniosku do sądu rodzinnego o wgląd w sytuację dziecka, ograniczenie władzy rodzicielskiej lub ustalenie kontaktów,
• zwrócenie się o pomoc do Rzecznika Praw Dziecka, który stoi na straży praw najmłodszych i może interweniować w indywidualnych sprawach.

Sąd rodzinny i inne instytucje mają do dyspozycji różne środki, z których mogą skorzystać, gdy dobro dziecka jest zagrożone:

• ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, w zależności od wagi naruszeń i szans na poprawę,
• umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej – w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka, gdy pozostanie w domu jest dla niego niebezpieczne,
• uregulowanie albo ograniczenie kontaktów rodziców z dzieckiem, na przykład spotkania wyłącznie w obecności osoby trzeciej, zakaz zabierania dziecka poza miejsce jego pobytu albo całkowity zakaz kontaktów przy poważnym zagrożeniu dobra dziecka,
• zobowiązanie rodziców do udziału w terapii rodzinnej, leczeniu odwykowym lub specjalistycznym poradnictwie i kontrola wykonania tych zaleceń,
• zasądzenie alimentów od rodziców na rzecz dziecka przebywającego w pieczy zastępczej, aby partycypowali w kosztach jego utrzymania.

Przy umieszczaniu dziecka w pieczy zastępczej państwo ma obowiązek dążyć do powrotu dziecka do rodziny biologicznej, jeśli tylko jest to możliwe i bezpieczne. Dziecko ma prawo do powrotu do rodziny i do kontaktów z rodzicami oraz rodzeństwem, o ile sąd nie orzeknie inaczej ze względu na dobro dziecka. Rodzeństwo powinno być umieszczane razem, chyba że byłoby to sprzeczne z interesem któregoś z dzieci.

Badania opinii społecznej pokazują, że znaczna część społeczeństwa uważa obecne przepisy za wystarczające, ale widzi problem w ich egzekwowaniu. W 2012 roku 42 procent badanych uważało, że konieczne są zmiany prawa, a w 2019 roku odsetek ten spadł do 35 procent. Jednocześnie w obu badaniach 17 procent respondentów odpowiadało „trudno powiedzieć”. Wskazuje to, jak ważne jest zwiększanie świadomości praw dziecka i konsekwentne stosowanie istniejących przepisów, zwłaszcza w sytuacjach przemocy domowej.

Jak na co dzień przestrzegać praw dziecka w domu rodzinnym?

Przestrzeganie praw dziecka w rodzinie nie sprowadza się do cytowania przepisów ani znajomości artykułów Konwencji o prawach dziecka. To przede wszystkim codzienne wybory rodziców, sposób organizacji życia domowego i aranżacji przestrzeni – mieszkania, domu, ogrodu czy nawet niewielkiego balkonu. To, jak mówisz do dziecka, jakie zasady ustalasz i jak reagujesz na jego emocje, w praktyce pokazuje, czy jego prawa są szanowane.

W codzienności można realizować prawa dziecka poprzez bardzo konkretne działania, na przykład takie jak:

• Budowanie bezpiecznego, kochającego środowiska – okazywanie ciepła, przytulenie, uważne słuchanie, unikanie wyśmiewania i porównywania z innymi dziećmi.
• Tworzenie przewidywalnej struktury dnia, w której jest czas na naukę, zabawę, odpoczynek i wspólne rodzinne aktywności, co wzmacnia poczucie bezpieczeństwa dziecka.
• Wydzielenie dziecku własnej przestrzeni – choćby biurka czy kącika zabaw – oraz poszanowanie jego prywatności w tej przestrzeni.
• Regularne rozmowy o uczuciach, trudnościach i relacjach w szkole, połączone z zachęcaniem dziecka do zadawania pytań o jego prawa i obowiązki.
• Włączanie dziecka w decyzje dotyczące domu, na przykład wyboru koloru ścian w jego pokoju lub sposobu urządzenia fragmentu ogrodu czy balkonu przeznaczonego dla dzieci.
• Ustalanie z dzieckiem jasnych zasad korzystania z internetu, telefonu i gier, z wyjaśnieniem, że mają one chronić jego bezpieczeństwo i zdrowie, a nie są formą kary.
• Dbanie o stały kontakt z drugim rodzicem i rodzeństwem, jeśli rodzice mieszkają osobno, o ile nie ma przeciwwskazań wynikających z dobra dziecka.