Czy orientacja seksualna może ulec zmianie w ciągu życia?

Masz wrażenie, że Twoje uczucia do ludzi zmieniają się z wiekiem i nie wiesz, co to mówi o Twojej orientacji? Z tego artykułu dowiesz się, jak nauka opisuje zmienność orientacji seksualnej w ciągu życia. Poznasz też różnicę między pociągiem, zachowaniami, tożsamością i etykietą, żebyś mógł lepiej zrozumieć własne doświadczenia.

Co to właściwie jest orientacja seksualna?

W języku potocznym mówimy o orientacji seksualnej bardzo swobodnie. Określenie pojawia się w prawie, mediach i rozmowach, ale gdy próbujemy je precyzyjnie zdefiniować, zaczynają się schody. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association) opisuje ją jako trwały wzorzec pociągu emocjonalnego, romantycznego i/lub seksualnego wobec mężczyzn, kobiet albo obu płci. Do tego dochodzi własne poczucie tożsamości oparte na tych skłonnościach oraz przynależność do społeczności, która je podziela.

W praktyce oznacza to, że na orientację składają się co najmniej cztery elementy. To pociąg seksualny, emocje, konkretne zachowania oraz to, jak sami siebie nazywamy i postrzegamy. Każdy z tych składników może rozwijać się w innym tempie i kierunku. Jedna osoba może mieć od dawna wyraźny pociąg do danej płci, ale dopiero po latach zdecydować się na przyjęcie etykiety „gej” czy „lesbijka”. Ktoś inny uprawia seks z osobami tej samej płci, ale nigdy nie nazwie się osobą nieheteroseksualną, bo nie czuje takiej potrzeby.

Co ważne, nawet eksperci nie mówią jednym głosem. W podręczniku „Seksualność człowieka” John Bancroft pisze wprost, że woli mówić o tożsamości seksualnej, a nie o orientacji, bo uważa to pojęcie za bardziej neutralne i opisujące realne doświadczenie człowieka. Widać więc, że samo słowo „orientacja” jest tworem umownym, a nie twardym, jednoznacznym faktem biologicznym.

Dlaczego definicje orientacji są tak niejednoznaczne?

W naukowych publikacjach, nawet tych często cytowanych, pojęcie orientacji seksualnej bywa używane bez jasnej definicji. W pracy Ronalda L. Sella, która jest przeglądem sposobów mierzenia orientacji, pojawia się opis historii badań, ale brak zwięzłego, jednego zdania, które wyjaśniałoby, czym dokładnie ona jest. Z kolei w prawie polskim termin ten pojawia się np. w rozporządzeniach dotyczących zakazu dyskryminacji, chociaż przepisy nie precyzują, co prawnicy mają pod nim rozumieć.

Skutek jest prosty. Używamy słowa, które ma duży ciężar społeczny i polityczny, a jednocześnie nie mamy wspólnej, spójnej definicji. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne przyznaje, że nie ma zgody co do przyczyn powstania orientacji heteroseksualnej, biseksualnej czy homoseksualnej. Badacze sprawdzali wpływ czynników genetycznych, hormonalnych, rozwojowych, społecznych i kulturowych. Żaden z tych elementów sam w sobie nie wyjaśnia, dlaczego jedna osoba pociąg odczuwa tylko do jednej płci, inna do obu, a ktoś jeszcze inny mówi o sobie „minimalnie seksualny”.

Pociąg, zachowania, tożsamość – jak to rozróżnić?

Żeby zrozumieć, skąd biorą się zmiany w orientacji, warto wrócić do rozróżnienia trzech osobnych obszarów. Pociąg seksualny to spontaniczne, niewywołane decyzją uczucie podniecenia wobec osób danej płci. Może dotyczyć tylko jednej płci, obu, może też być bardzo słaby. Nie musi przekładać się na działanie, bo ktoś może nigdy nie wejść w relację, która odzwierciedla jego fantazje.

Zachowania seksualne to to, co robisz: kontakty seksualne z osobami określonej płci, akty autoerotyczne, oglądanie pornografii. W tej sferze wiele zależy od wyboru, sytuacji, dostępności partnerów czy norm kulturowych. Można odczuwać silny pociąg do tej samej płci, ale żyć w małżeństwie heteroseksualnym. Można też eksperymentować z różnymi partnerami bez włączania tego w swoją trwałą tożsamość.

Tożsamość seksualna to dobrowolnie przyjmowana etykieta, na przykład gej, lesbijka, biseksualista, osoba hetero. Dla części ludzi jest ona bardzo ważna i ściśle związana z ich poczuciem siebie. Dla innych jest dodatkiem, a bywa, że nie korzystają z żadnej etykiety. Dobrym przykładem jest tzw. lesbianizm polityczny – niektóre heteroseksualne feministki decydują się nie współżyć z mężczyznami z powodów ideowych, choć ich pociąg seksualny pozostaje w stronę płci przeciwnej.

Czy orientacja seksualna jest wrodzona i niezmienna?

Przez lata wiele środowisk – naukowych i politycznych – broniło tezy, że orientacja seksualna jest wrodzona i nie podlega zmianie. Miało to ważny wymiar społeczny. Argument: „tacy się rodzimy” był używany, by pokazać, że osoby homoseksualne czy biseksualne nie wybierają swojej orientacji jak hobby. Lisa M. Diamond, badaczka z University of Utah, od ponad dwóch dekad analizuje jednak płynność seksualną. W swoich pracach opisuje, że u wielu ludzi pociąg, zachowania i tożsamość zmieniają się w czasie.

W jednym z nowszych opracowań Diamond i Clifford Rosky piszą, że dane naukowe nie wspierają tezy o absolutnej niezmienności orientacji. Autorka zachęca, by przestać ją traktować jak dogmat i narzędzie polityczne, a bardziej jak opis typowego, ale nie jedynego przebiegu rozwoju seksualności. Nie chodzi o to, że ktoś jest „wolny” wybrać dowolną orientację. Badania wskazują raczej, że u części osób kierunek pociągu i sposób jego przeżywania zmienia się pod wpływem doświadczeń i etapu życia.

Badania Christine Kaestle – co mówią o zmianach w ciągu życia?

Czy da się zobaczyć te zmiany w liczbach, a nie tylko w opisach pojedynczych historii? Christine Kaestle z Virginia Tech śledziła życie intymne ponad 6000 osób w wieku 16–32 lata. Kilkukrotnie pytała ich, jak określają swoją orientację. Początkowo kategorie były klasyczne: heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna. Szybko okazało się, że to za mało.

W odpowiedziach pojawiały się sformułowania typu „głównie hetero, ale bi”, „minimalnie seksualny”, „rozwijające się bi”. Badani szukali określeń, które oddają ich doświadczenie lepiej niż proste etykiety. Kaestle rozszerzyła więc kategorie, dodając m.in. „głównie hetero, ale z wyjątkami”, „rozwijający się gej”, „rozwijająca się lesbijka” oraz „minimalnie seksualny”. Wyniki pokazały, że dla wielu osób orientacja jest procesem, a nie jednorazowym wyborem.

Czy orientacja częściej zmienia się u kobiet?

W badaniach Kaestle i innych autorów pojawia się podobny wniosek: zmiany w obszarze orientacji częściej obserwuje się u kobiet. Uczestniczki badania nierzadko deklarowały otwartość na kontakty z tą samą płcią, by po latach mówić o sobie jako o osobach zainteresowanych wyłącznie mężczyznami. Część przyjmowała z czasem etykietę lesbijki, mimo wcześniejszego życia w związkach heteroseksualnych.

Mężczyźni okazywali się bardziej „stali” w deklaracjach. W grupie „rozwijających się gejów” było ich mniej niż kobiet w grupie „rozwijających się lesbijek”. Widać też wyraźny wzorzec czasowy. Wśród osób, które wchodzą w kategorie rozwijające się, pierwsze doświadczenia seksualne w okresie nastoletnim zwykle dotyczą płci przeciwnej. Dopiero po dwudziestce wiele z nich zmienia deklaracje, mówi o zainteresowaniu obiema płciami, a potem – część – tylko tą samą płcią.

Jak na orientację wpływają czynniki biologiczne i środowiskowe?

Czy da się powiedzieć: „orientację powoduje gen X” albo „to efekt wychowania”? Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne pisze jasno, że nie ma jednego czynnika, który tłumaczy jej powstanie. Badano geny, hormony płodowe, doświadczenia z dzieciństwa, normy kulturowe, presję rówieśniczą. Związek jest złożony, a różne czynniki działają z różną siłą u różnych ludzi.

John Bancroft zwraca uwagę na „wzajemne oddziaływanie” genów i wychowania. Inaczej rozwija się ktoś wychowywany w środowisku, w którym kontakty jednopłciowe są karane, a inaczej osoba dorastająca w dużym mieście, gdzie pary tej samej płci widzi się na ulicy. To nie znaczy, że otoczenie „robi” z kogoś geja czy osobę biseksualną. Raczej wpływa na to, czy dana osoba w ogóle zauważy swoje skłonności, jak je nazwie i czy zdecyduje się je ujawnić.

Jaką rolę odgrywa tożsamość i etykieta?

Kiedy mówimy: „zakaz dyskryminacji ze względu na orientację seksualną”, w praktyce często chodzi o zakaz dyskryminacji ze względu na publicznie przybraną etykietę oraz widoczne zachowania. Osoba, która odczuwa pociąg do tej samej płci, ale nie ujawnia tego w relacjach ani w deklaracjach, z dużym prawdopodobieństwem nie stanie się celem ataków. Inaczej ktoś, kto mówi o sobie „gej”, żyje w związku jednopłciowym i nie ukrywa tego.

Tożsamość seksualna bywa więc rodzajem społecznej deklaracji. Może łączyć się z uczestnictwem w konkretnej wspólnocie, ruchem politycznym, środowiskiem aktywistycznym. Dla osób heteroseksualnych etykieta często nie ma takiego ciężaru. Niewiele osób mówi o sobie z przekonaniem „jestem heteroseksualny” w codziennych rozmowach. Orientacja jest wtedy czymś w tle, nie głównym elementem własnej historii o sobie.

Czy orientacja seksualna może zmieniać się w praktyce życia?

Dla wielu osób to nie teoria, ale osobiste doświadczenie. Zmieniają się relacje, doświadczenia seksualne, poczucie płci, sposób przeżywania bliskości. Niektórzy przez lata żyją w heteroseksualnym związku, a dopiero później odkrywają, że pociąg do tej samej płci jest silniejszy, niż chcieli przyznać. Inni przechodzą odwrotną drogę – po okresie identyfikacji jako osoby biseksualne lub homoseksualne w pewnym momencie czują zainteresowanie wyłącznie płcią przeciwną.

Ważne jest, by pamiętać o rozdzieleniu pociągu, zachowań i tożsamości. Można żyć jako mężczyzna heteroseksualny, jednocześnie mieć silną potrzebę ekspresji kobiecej części siebie w formie transwestytyzmu. To przykład, w którym ekspresja płci (ubrania, makijaż, rola) nie musi oznaczać zmiany orientacji. Ktoś może mieć stały pociąg do kobiet, być w związku z partnerką, a jednocześnie odczuwać ogromną ulgę i spełnienie, kiedy może na kilka godzin funkcjonować w kobiecej roli.

Transwestytyzm a orientacja – jak to rozróżnić?

Historie osób transwestytycznych często zaczynają się w dzieciństwie. Chłopiec wychowywany przez same kobiety, bez męskiego wzorca, może fascynować się makijażem i ubraniami matki czy babci. Pierwsze próby przebierania – zwykle w samotności – dają intensywne emocje, czasem związane z podnieceniem. Z wiekiem wchodzi w to element fetyszu, który potęguje wstyd i lęk przed odkryciem.

Z czasem część osób zauważa, że fetysz słabnie, a pozostaje wewnętrzna potrzeba kobiecej ekspresji. Przebranie się, makijaż, dopracowany wizerunek kobiety przynoszą wyciszenie i poczucie kompletności, ale nie wiążą się z chęcią zmiany płci czy z pociągiem do mężczyzn. To pokazuje, że orientacja seksualna (kto nas pociąga) i ekspresja płci (jak wyglądamy, jaką rolę przyjmujemy) to dwie różne, choć czasem powiązane sfery.

Dlaczego tak trudno o tym mówić partnerowi?

Osoba, która przez lata skrywa potrzebę przebierania się, często żyje w ciągłym napięciu. Chowa ubrania i kosmetyki, kontroluje każdy ruch, bo boi się „nakrycia”. W relacji z partnerką pojawia się poczucie winy: „skoro jesteśmy razem tyle lat, czy mam prawo teraz wywracać jej obraz związku do góry nogami?”. Do tego dochodzi lęk, że przy kłótni temat wypłynie jako „argument” i zamieni się w broń przeciwko niej lub niemu.

W takiej sytuacji część osób robi w głowie bilans „za i przeciw” ujawnienia tajemnicy. Na kartce czy w myślach pojawia się więcej punktów przeciw. Strach podpowiada najgorsze scenariusze: rozstanie, wyśmianie, odrzucenie. Instynkt samozachowawczy każe milczeć. Z drugiej strony ciągłe ukrywanie istotnej części siebie karmi wstyd i poczucie, że „jestem zły” albo „ze mną jest coś nie tak”. To nie musi być prawda, ale tak często czuje się osoba żyjąca w podwójnej roli.

Jak nauka i prawo patrzą na orientację seksualną?

Spory wokół orientacji nie dotyczą tylko badań. Mają też wymiar polityczny i prawny. Filozof Ryszard Legutko zwraca uwagę, że słowo „orientacja” pochodzi z języka polityki. Mówimy o orientacji liberalnej, konserwatywnej, socjaldemokratycznej. Gdy przenosimy je na grunt seksualności, sugerujemy, że istnieją „obozowiska” heteroseksualne i homoseksualne, które rywalizują o wpływ na instytucje społeczne.

Legutko zaznacza, że jeśli mówimy o orientacjach jako o równorzędnych, to automatycznie przyznajemy, że żadnej nie można z góry uznać za lepszą czy gorszą. Pojawia się wtedy argument: wszelkie uprawnienia, które ma orientacja heteroseksualna, powinny też przysługiwać homoseksualnej. W ten sposób spór o małżeństwa jednopłciowe czy prawo do adopcji dzieci staje się sporem o konsekwencje użycia jednego pojęcia.

Czy „orientacja” to wygodne narzędzie polityczne?

Dyskusję zaostrza historia usuwania homoseksualności z DSM, czyli Podręcznika Diagnostyczno-Statystycznego Zaburzeń Psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. W latach 70. Charles Silverstein – psycholog i aktywista – walczył o to, by homoseksualność przestała być traktowana jako zaburzenie. Po latach pisał, że skoro uznano, iż orientacja homoseksualna sama w sobie nie jest nienormalna, to trudno uzasadnić, dlaczego inne zachowania seksualne (np. fetyszyzm) wciąż są w DSM jako zaburzenia.

W 2013 roku w wersji DSM-5 pojawił się fragment sugerujący istnienie „pedofilnej orientacji seksualnej”. Chodziło o osoby, które odczuwają pociąg do dzieci, ale nigdy nie działają zgodnie z tymi impulsami i nie czują z tego powodu wstydu czy lęku. Po fali krytyki autorzy wycofali ten zapis, tłumacząc go błędem edytorskim. Sam fakt, że takie sformułowanie znalazło się w projekcie, pokazał, jak łatwo język orientacji może przesuwać granice pojęć.

Brak precyzyjnej definicji orientacji seksualnej sprawia, że to samo słowo bywa narzędziem badań, argumentem w sporach prawnych i hasłem politycznym.

Czy warto rezygnować z pojęcia „orientacja seksualna”?

Opisane wyżej kontrowersje skłaniają część autorów do pytania, czy termin „orientacja” nie przynosi dziś więcej zamieszania niż pożytku. Bogna Białecka i inni publicyści sugerują, że lepiej byłoby wrócić do prostszego języka: mówić osobno o pociągu, zachowaniach i tożsamości. Z naukowego punktu widzenia taki podział jest bardzo konkretny i pozwala dokładniej opisywać doświadczenia ludzi.

Dla Ciebie jako czytelnika praktyczna korzyść jest jasna. Możesz osobno zapytać: „kto mnie pociąga?”, „jakie kontakty seksualne faktycznie mam?”, „jak chcę się nazywać?”. Te odpowiedzi nie muszą być identyczne i nie muszą też pozostać takie same przez całe życie. Niektóre osoby zachowują ten sam kierunek pociągu od nastoletniości do późnej dorosłości. Inne zmieniają się kilka razy. Jedni potrzebują etykiety i społeczności, inni wolą mówić po prostu: „jestem sobą”.

Gdy spojrzysz na siebie w tak rozdzielony sposób, łatwiej zrozumieć, że pewne zmiany w ciągu życia są naturalne. Nowy związek, poważne doświadczenia, głęboka terapia, przeprowadzka do innego kraju – to wszystko może wpływać na to, jak przeżywasz własną seksualność i jak chcesz ją opisywać. Najważniejsze, by te zmiany nie były źródłem wewnętrznej przemocy wobec siebie, tylko rozsądnego szukania takiej formy życia, która daje spokój i szacunek do samego siebie.